POCHTA TARIXI: FORS CHOPARLARIDAN ELEKTRON XATLARGACHA

Pochta – insoniyatning eng qadimiy aloqa “tarmog‘i”. Internetdan ming yillar oldin ham odamlar xabarlarni uzoq masofalarga tez va ishonchli yetkazish yo‘lini izlashgan. Dastlab bu imkoniyat faqat hukmdorlarga tegishli edi: ular choparlar orqali farmonlar, harbiy xabarlar va soliq hisobotlarini bir hududdan boshqasiga yuborishgan. Keyinchalik pochta savdogarlar, oddiy oilalar va, nihoyat, har bir inson uchun ochiq xizmatga aylandi. Quyida pochtaning fors choparlaridan bugungi jo‘natmalar va elektron xatlargacha bosib o‘tgan uzoq yillik tarixiy yo’lini ko’rib chiqamiz. Qadimgi dunyo: hukmdorlar uchun pochta Ilk tizimli pochta davlat xizmati sifatida paydo bo‘lgan. Qadimgi Misr va Mesopotamiyada ham choparlar bo‘lgan, ammo eng mashhur namuna sifatida Ahamoniylar (Qadimgi Fors) davlatini ko‘rsatish mumkin. • Fors choparlari. Kir II va Doro I davrida Suzadan Sardgacha cho‘zilgan Shoh yo‘li bo‘ylab bekatlar qurilgan. Xabar estafeta usulida yetkazilgan: har bir chopar o‘z bo‘lagini bosib o‘tib, xabarni keyingi bekatdagi dam olgan chopar va otga topshirgan. Shu tariqa taxminan 2700 km masofani xabar 7–9 kunda bosib o‘tgan, piyoda yo‘lovchiga esa bu yo‘l uchun qariyb 90 kun kerak bo‘lgan. Ahamoniylar davridagi Shoh yo‘li xaritasi (Suza – Sard) • Rim “cursus publicus”i. Imperator Avgust davrida rimliklar ham o‘z davlat pochta xizmatini tuzgan. Yo‘llar bo‘ylab ot almashtirish va dam olish bekatlari bo‘lgan, biroq undan faqat rasmiy shaxslar foydalana olgan. • Islom xalifaligining “barid”i. Umaviylar va Abbosiylar davrida davlat choparlari xizmati ham pochta, ham ichki razvedka vazifasini bajargan. Arab tilida pochta hozir ham “barid” deb ataladi. Qiziq fakt: 2500 yillik “shior”. Yunon tarixchisi Gerodot fors choparlari haqida yozar ekan, ularni na qor, na yomg‘ir, na jazirama, na tun to‘xtata olmasligini aytgan. Bu so‘zlar 1914-yilda ochilgan Nyu-York bosh pochtamti (hozirgi Jeyms Farli binosi) peshtoqiga o‘yib yozilgan va ko‘pchilik ularni AQSh pochtasining rasmiy shiori deb o‘ylaydi. Aslida AQSh pochta xizmatining rasmiy shiori yo‘q. Nyu-Yorkdagi Jeyms Farli binosi peshtog‘idagi yozuv Otsiz pochta: inka chaskilari Janubiy Amerikadagi Inka imperiyasida na ot, na g‘ildirakli transport bo‘lgan, shunga qaramay inkalar dunyodagi eng tez xabar tizimlaridan birini yaratgan. Bu tizimning asosida “chaski” deb ataluvchi yuguruvchi choparlar turgan. • Inka yo‘llari bo‘ylab odatda har 2,5 km da “chaskiwasi”, ya’ni chaski uylari joylashgan. Chaski o‘z bo‘lagini yugurib o‘tib, xabarni keyingi, dam olgan chaskiga topshirgan. • Xabarlar og‘zaki yoki “kipu” – tugunli iplardan iborat hisob yozuvi shaklida yetkazilgan. • Bu estafeta tizimi xabarni bir kunda 300 km gacha masofaga yetkaza olgan. Qiziq fakt: Ispan solnomachilarining yozishicha, chaskilar okean sohilidan tog‘lardagi poytaxt Kuskoga imperator dasturxoni uchun yangi baliq ham yetkazib turgan. Yangi davr: pochta hammaga ochildi XV–XIX asrlarda pochta asta-sekin hukmdorlar xizmatidan ommaviy xizmatga aylandi. Eng muhim burilishlar – oldindan to‘lanadigan marka va xalqaro kelishuv bo‘ldi. 1490 | Taksis oilasi Muqaddas Rim imperiyasida muntazam otliq pochta xizmatini yo‘lga qo‘ydi. 1516 | Angliyada Genrix VIII “Pochtalar boshlig‘i” lavozimini ta’sis etdi; Royal Mail o‘z tarixini shu sanadan boshlaydi. 1714 | Pyotr I islohotlari doirasida Sankt-Peterburgda ilk pochta idorasi ochildi. 1840 | Britaniyada dunyodagi ilk yopishqoq marka – “Penny Black” chiqarildi. 1874 | Bernda 22 davlat Umumiy pochta ittifoqini tuzdi (1878-yildan – Butunjahon pochta ittifoqi, UPU). Shartnoma imzolangan 9-oktabr hozir Butunjahon pochta kuni sifatida nishonlanadi. “Penny Black” – dunyodagi ilk yopishqoq pochta markasi (Buyuk Britaniya, 1840-yil) Nega marka inqilobi bo‘ldi? 1840-yilgacha Britaniyada xat haqini qabul qiluvchi to‘lagan, narx esa masofa va varaqlar soniga qarab hisoblangan. Qabul qiluvchi xatni olishdan bosh tortishi ham mumkin edi. Roulend Xill yarim unsiyagacha (taxminan 14 g) bo‘lgan xat uchun masofadan qat’i nazar bir penni narx va oldindan to‘lovni taklif qildi. Natijada 1839-yilda qariyb 76 million bo‘lgan xatlar soni 1840-yilda 169 millionga yetdi. Qiziq fakt: 1840-yil 10-yanvarda bepul pochta imtiyozlari bekor qilindi. Qirolicha Viktoriya ham boshqalarga namuna bo‘lish uchun o‘z imtiyozidan voz kechdi. Qamaldagi Parij: Havo shari va kabutar pochtasi 1870-yil 19-sentabrda Prussiya qo‘shinlari Parijni qamal qildi va shahar 1871-yil 28-yanvargacha, ya’ni to‘rt oydan ortiq vaqt tashqi dunyodan uzilib qoldi. Parijliklar xatlarni havo sharlarida olib chiqa boshlashdi. • Qamal davomida 67 ta havo shari shahardan 160 dan ortiq kishi, 380 ga yaqin kabutar va taxminan 2,5 million xat olib chiqqan. • Shaharga javob xabarlarini kabutarlar olib kirgan. Rene Dagron xabarlarni mikrofilmga tushirgan: kabutar dumi patiga bog‘langan yengil naycha ichiga minglab qisqa xabar sig‘gan. Parijda plyonkalar “sehrli fonar” yordamida ekranga tushirilib, kotiblar ularni qog‘ozga ko‘chirib olgan. • Xatlarni rux sharlar (“Moulins sharlari”) ichida Sena daryosi bo‘ylab oqizib yuborishga ham urinishgan, ammo qamal paytida ularning birortasi ham manzilga yetmagan. Sharlarning ba’zilari o‘nlab yillar o‘tib topilgan, eng keyingisi – 1988-yilda. Ruxdan (metal) yasalgan sharlar (Moulins sharlari) XX–XXI asr: Bolalardan raketagacha Pochta orqali jo‘natilgan bolalar. AQShda 1913-yil 1-yanvarda posilka xizmati (Parcel Post) ishga tushdi. Dastlab 11 funt (taxminan 5 kg)gacha, 1914-yil boshidan esa 50 funt (qariyb 23 kg)gacha bo‘lgan yuklarni jo‘natish mumkin edi. Ko‘p o‘tmay ayrim ota-onalar bolalarini ham pochtaga topshira boshladi. Birinchi holat 1913-yil yanvarida Ogayo shtatida qayd etilgan: o‘g‘il chaqaloq buvisinikiga taxminan bir mil (1,6 km) masofaga 15 sentga jo‘natilgan. Eng mashhur “jo‘natma” – besh yoshli Sharlotta Mey Pirstorf (Charlotte May Pierstorff). 1914-yil 19-fevralda uni Aydaxo shtatida buvisinikiga pochta poyezdi orqali jo‘natishgan: kiyimiga 53 sentlik marka yopishtirilgan, chunki bu poyezd chiptasidan ancha arzon edi. Qiz pochta vagonida pochta xodimi bilan birga borgan. Bunday holatlardan so‘ng 1914-yilda odamlarni pochta orqali jo‘natish rasman taqiqlandi, garchi ayrim holatlar 1915-yilgacha uchrab turgan bo‘lsa-da. Raketa pochtasi. 1959-yil 8-iyunda AQSh Harbiy-dengiz kuchlari “Barbero” suv osti kemasidan “Regulus I” qanotli raketasini uchirdi. Raketada yadroviy kallak o‘rniga 3000 ga yaqin xat joylangan edi. Raketa Floridadagi Meyport bazasiga 22 daqiqada yetib keldi. Biroq bunday jo‘natish juda qimmat va murakkab bo‘lgani uchun tajriba boshqa takrorlanmadi. “Barbero” suv osti kemasidan “Regulus I” raketasining uchirilishi Tarixdan muhim sanalar: • 1911-yil – Hindistonda (Allohobodda) ilk rasmiy aviapochta parvozi amalga oshirildi. • 1941-yil – Germaniyada, 1963-yil – AQShda pochta indekslari joriy etildi. • 1971-yil – Rey Tomlinson ilk elektron xatni yubordi va manzilda “@” belgisini qo‘lladi. • Bugun – an’anaviy xatlar kamaygan, ammo onlayn savdo tufayli jo‘natmalar oqimi keskin oshgan. XULOSA Fors choparlaridan “Penny Black”gacha, inka yuguruvchilaridan raketa pochtasigacha – pochtaning maqsadi o‘zgarmagan: masofadan qat’i nazar odamlarni bir-biriga bog‘lash. Bugun yetkazilgan har bir xat ming yillik tajribaning samarasidir.